Aldanmış Kevakib'in Arketipleri

Abstract

Modern hikâye türünün Türk-İslam ülkeleri edebiyatlarında ilk ör- neklerinden olan Aldanmış Kevakib (1857) eserinin yazarı Mirza Fet- hali Ahundzade, hikâyenin konusunu İskender Bey Münşinin Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi adlı eserinde bahsedilen bir olaydan aldığını yazar. Ancak tarihi bilgiler Münşinin bahsettiği hikâyedeki motifin orijinal olmadığını, Mezopotamya ve Hitit kaynaklarına dayandığını; dolayısıy- la Aldanmış Kevakibin çok daha eski arketiplere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bunlar, gök cisimlerinin belli biçimlerinin, özellikle ay ve güneş tutulmalarının, müneccimlerce felaket simgesi olarak görüldüğü ve hükümdar için tehlikeli sayıldığı dönemlerde ülkenin başına geçici olarak şar pûhi (hükümdar naibi, yedek hükümdar) şeklinde adlandırı- lan birisinin getirilerek feda edilmesi motifinin yansıtıldığı kaynaklardır. Ahundzadenin söz konusu kaynaklardan doğal olarak haberi olmamış- tır, çünkü onun döneminde bunlar henüz bilim dünyasınca bilinmiyordu. Aldanmış Kevakib üzerine çok sayıdaki çalışmada bu kaynaklara şimdiye kadar dikkat çekilmemiştir. Bu araştırmada tasvir ve kıyaslama yöntem- leri kullanılarak,Ahundzadenin ele aldığı konunun Eski Çağdaki ar- ketipleri hakkında bilgi verilmiş, onlarla Tarih-i Âlemârâ-yi Abbasi ve Aldanmış Kevakib arasındaki koşutluklar gösterilmiştir.