Yunus Emre’nin Söz Varlığından Türkiye Türkçesine

Abstract

ÖZ: Yunus Emre dünyaca tanınmış mutasavvıf bir şair olduğu kadar hümanist bir sanatçıdır. Bu çalışmalar da Yunus Emre‘nin günümüzde de yaşatılmasının baş nedeni söz varlığıdır. Bu çalışmada Yunus‘u günümüze taşıyan söz varlığı incelenmiş, günümüzde de kolayca anlaşılmasının nedenleri araştırılmıştır. XIII. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı söylenen, çağımızda evrensel bir şair olan Yunus Emre‘nin Risâletü‘n-Nushiyye ve Dîvan olmak üzere bilinen iki eseri bulunmaktadır. Bu çalışmada Risaletü‘n-Nushiyye ve Mustafa Tatçı tarafından hazırlanan Yunus Emre Divân‘ı ile Mehmet Kanar tarafından yayımlanan Yunus Emre Divânı taranmıştır. Sevgi kadar sözü de işlemiş olan Yunus Emre‘nin günümüze de sevilme, unutulmama nedeni söz varlığı ile etkili anlatımıdır. Giriş bölümünde Yunus Emre‘nin yaşantısı, Mutasavvıf kişiliği, kişiliğinin yazılarına etkisi üzerinde durulmuştur. İnceleme bölümünde Yunus Emre‘nin söz varlığından günümüz Anadolu‘suna uzanan söz kalıtı incelenmiştir. Yunus Emre‘nin Divân‘ı ve Risâletü‘n-Nushiyye adlı eserlerinde geçen Türkçe sözler ve kalıp sözler ele alınmış, bu sözlerin önce Tarama Sözlüğü‘nde yer alıp almadığı araştırılmış, sonra da Derleme Sözlüğü ile karşılaştırması yapılmıştır. Yunus Emre‘nin söz varlığı Türkçe ögeler ve yabancı öğeler olmak üzere iki bölümde incelenmiştir. Türkçe öğelerin altında temel söz varlığı, birleşik sözcükler, ikilemeler, deyimler, atasözleri, kalıp sözler (ilişki sözleri) vardır. Yabancı öğeler başlığının altında da Arapça ve Farsça sözcüklerden örnekler sunulmuştur. Yabancı öğelerden bir kısmı Türkiye Türkçesinde de kullanılan sözcüklerdir, bir bölümü ise edebî metinlerde geçmektedir. Seçilen örnek sözlükbirimler, uğradıkları ses değişimleri ve anlam değişimlerine göre incelenmiştir. Yunus Emre‘nin söz varlığının büyük bir kısmının birtakım ses değişimiyle günümüz Türkiye Türkçesi yazı dilinde kullanımını sürdürdüğü, bir bölümünün de Anadolu ağızlarında hâlâ kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu çalışmada Yunus Emre‘nin söz varlığındaki Türkçe öğeler Tarama Sözlüğü, Derleme Sözlüğü ve Türkçe Sözlükle karşlaştırılarak incelenmiştir. Bunlardan bir bölümü günümüz Türkiye Türkçesinde de kullanılan alıntı öğelerdir. Bu çalışmada bu ödünçlemelerden de örnek gösterilmiştir.

Yunus Emre, who is said to have lived in the second-half of the 18th century, and who is a universal poet in this age, has two known works of art named Risâletü 'n Nushiyye and Divan. Transcriptive texts are derived from these works. Lots of studies has been conducted on his poems, his style is worked through, his linguistic dexterity is emphasized, the vitality of his poetry is revealed. The fact that Yunus Emre's influence survives until today, who handled vocable as much as he handled love, stems from the words he used. In the prologue, Yunus Emre's life, his sufi identity, and the impact of his personality on his writing is dwellt upon. Thereafter, the vocable inheritance that traces back to Yunus Emre's vocabulary, which maintains its existence in today's Anatolia, is discoursed. Turkish words and formulaic expressions that take place in Yunus Emre's works Risâletü'n Nushiyye and Divan are scanned. First it is researched whether these words appear in Scanning Dictionary, then, a comparison with Compilation Dictionary is carried on. Formulaic expressions are compared with not only standard Turkey Turkish but also with Anatolia dialects. An analysis of Yunus Emre's vocabulary is made, containing exemplications, under the titles of compound words, reduplications, idioms, foreign elements. These exemplications are compared with Turkey Turkish. A considerable amount of Yunus Emre's vocabulary, who is a minstrel, is still in use in Anatolia. This study concerns with lexical units which are congruential with Anatolian dialects. Though with a number of phonetic changes, a part of the vocabulary as well maintains its existence in today's Turkey Turkish literary language.