GARİB-NÂME’DE CİNASLAR

Abstract

Makalede Eski Anadolu Türkçesinin hacimli eserlerinden olan Ga- rib-nâme’de (XIV. yy.), yazarı Âşık Paşa’nın en çok başvurduğu söz sanatlarından cinaslar incelemeye tabi tutulmuştur. Belagat kitaplarında cinaslar tam ve tam olmayan üzere iki genel türe ayrılmaktadır. Bu araş- tırmada Garib-nâme’den sadece tam cinaslar derlenmiştir. Kelimelerin miktarına göre cinaslar basit ve mürekkeb olarak ikiye ayrılır. Bunların alt türleri belagat kitaplarındakilerden biraz farklı şekilde belirlenmiş- tir. Basit cinaslar kelime türleri açısından mümâsil ve müstevfâ değil, isim cinasları, fiil cinasları ve karışık cinaslar olarak üç kategoriye ay- rılmış; ayrıca, unsurlar arasında sesteşlik ve çok anlamlılığın kelime ya- pısında tezahürünü temel alan ölçüte göre sınıflandırılmıştır. Mürekkeb cinaslar müteşabih, mefruk ve merfû olarak değil, unsurlarının arasında ortak kelimelerin iştirakine göre üç alt türe ayrılmıştır. Yazı ve ses uygunluğu ölçütüne dayanan başka bir sınıflandırmada unsurlarının telaffuzu ve yazılışı aynı olan cinaslar, unsurlarının yazı veya ses biçiminde belli farklar olan cinaslar üç grupta değerlendiril- miştir. Garib-nâme’de cinaslar oldukça çoktur. Makalede onların her türü- ne ve alt türüne en az dört olmak üzere bol örnek verilmiştir. Söz konu- su cinasların geçtiği mısraların anlamı açıklanmış ve özellikle, önceleri redif olarak değerlendirilenlerin durumu netleştirilmiştir.