"Kuyu Cadısı" ve Düşündürdükleri

Abstract

Bir televizyon dizisinde duyduğumuz kuyu cadısı ifadesinin nereden kaynaklandığına dair düşüncelerimizi ve bu bağlamda kuyu kelimesinin klasik şiirimizdeki kullanımını irdelemeye ve metinlerle örneklemeye çalışacağız. Klasik şiirimizin sıkça işlenen motiflerinden birisi olan çâh/kuyu kelimesi, bu şiire aşina olanlara bir rivayete göre insanlara büyüyü öğrettikleri için Tanrı tarafından Babil'deki bir kuyuda kıyamete kadar baş aşağı asılma cezası verilen Harut ile Marut adlı iki meleği; kaynağını Kur'an'dan alan ve klasik hikâye konularından biri olan Yusuf u Züleyha hikâyesinde Yusuf un kıskançlık sebebiyle kardeşleri tarafından bir kuyuya atılmasını ve oradan kurtarıldıktan sonra Mısır'daki hayatında tekrar zindana düşmesini; Şehname kahramanlarından Bijen'in düşmanları tarafından bir kuyuda hapsedilmesini ve Zaloğlu Rüstem tarafından kurtarılmasını; günümüzde Karşı adıyla tanınan şehirdeki içinden sun'î bir ay doğan Nahşeb kuyusunu ve ayrıca kuyu ile ilgili atasözü ve deyimlerimizi mecaz anlamlarıyla akla getirir. Bu motifi Halk edebiyatı ürünlerinde ve halk kültüründe de görüyoruz. Bu yazımızda bazı klasik edebiyat metinlerini tarayarak bunlarla ilgili örnekleri vereceğiz.